მეფე ქუჩის მეორე მხარეს

ნებისმიერ საცხოვრებელს თავისი ხედი აქვს. ჩვენსას კი სამეფო ციხე ჰგავს. მაგრამ რაც უფრო დიდხანს ცხოვრობ ბატონის ციხის პირდაპირ, მით უფრო ძლიერდება კითხვა: ვინ ცხოვრობდა ამ კედლებს მიღმა და რა ხდებოდა აქ? ეს არის მოკლე, გულახდილი ვერსია — დაწერილი იშვიათი თავდაჯერებით, რადგან ჩვენი ოჯახის ერთ-ერთი წევრი სწორედ ამ ეპოქას იკვლევს პროფესიონალურად.

ბატონის ციხე

ბატონის ციხე მეფე არჩილის დროს, XVII საუკუნეში აშენდა. მის კედლებში სამეფო სასახლის შენობები, ორი ეკლესია, საფორტიფიკაციო ნაგებობები და ძველი აბანოს ნაშთებია; დღეს აქ ისტორიული მუზეუმიც მუშაობს. ეს საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე კარგად შემორჩენილი სამეფო კომპლექსია — და ის ცოცხალი ქალაქის შუაგულში დგას, არა ბილეთის კასის მიღმა.

ერეკლე II: მეფე იმპერიების ხანაში

ციხე თავის მწვერვალს ერეკლე II-ის (1720–1798) დროს მიაღწია. 1744 წლიდან კახეთის მეფე, მოგვიანებით გაერთიანებული ქართლ-კახეთის მმართველი, იგი მართავდა მცირე კავკასიური სამეფოსთვის ერთ-ერთ ურთულეს საუკუნეში — ოსმალეთის იმპერიას, სპარსეთსა და მზარდ რუსეთს შორის მოქცეული.

სწორედ ამ კედლებიდან ახორციელებდა ერეკლე ადმინისტრაციისა და ჯარის რეფორმებს, ეხმარებოდა სკოლებსა და სტამბებს და ატარებდა პოლიტიკას, რომელსაც ისტორიკოსები მისი სამეფოს იმ დროის ინტელექტუალურ დინებებთან დაკავშირების მცდელობად აღწერენ. 1783 წელს მან ხელი მოაწერა გეორგიევსკის ტრაქტატს და თავისი სამეფო რუსეთის მფარველობის ქვეშ გადაიყვანა — გადაწყვეტილება, რომელმაც საქართველოს ბედი მისი სიკვდილის შემდეგაც განაგო. იგი იხსენება როგორც მეომარი მეფე, რომელსაც წიგნების, კანონისა და განათლების სჯეროდა: რეფორმატორი ციხეში.

კედლები, რომლებსაც ჩვენი ფანჯრებიდან ხედავთ, იმ მეფის მმართველობამ ჩამოაყალიბა, რომელსაც თავისი მცირე სამეფოს დიდად ფიქრი სურდა.

რატომ შეგვიძლია ეს ამბავი ზუსტად მოვიყოლოთ

ჩვენს შორის ერთ-ერთი — ტილმან კულკე, ოჯახის ისტორიკოსი — სწორედ ამ ეპოქაზე მუშაობს. მას დოქტორის ხარისხი 2016 წელს ფლორენციის ევროპულ საუნივერსიტეტო ინსტიტუტში მიიღო და არის ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი თბილისში, სადაც გლობალურ ინტელექტუალურ ისტორიასა და კულტურებს შორის ცოდნის გაცვლას იკვლევს. ქართველ მეცნიერ ნინო დობორჯგინიძესთან ერთად მან გამოიკვლია, თუ როგორ აკავშირებდა ერეკლეს რეფორმები ეს კავკასიური სამეფო განმანათლებლობის უფრო ფართო სამყაროსთან — თავი „Erekle II (1720–1798) Goes Global" კრებულში From Florence to Goa and Beyond (2022).

განვმარტოთ, რას ნიშნავს ეს — და რას არა: ჩვენი სახლი მეფის სახლი არ ყოფილა და ჩვენს ეზოში სამეფო ძეძები არ იმალება. რაც გვაქვს, არის ხედი, უბანი — და ოჯახის წევრი, რომელსაც ყავაზე შეუძლია გითხრას, რას ამბობენ დოკუმენტები სინამდვილეში.

ქალაქის წაკითხვა ციხის გავლით

როცა კონტური იცი, თელავი იცვლება. ჭადრის ლეგენდა (მის ქვეშ დამყოლი ერეკლე) მოულოდნელად სახეს იძენს. ქუჩის სახელები იმკვრივება. აბანოს ნანგრევები კედლებს შიგნით პეიზაყობას წყვეტს და XVIII საუკუნის სამშაბათის შუადღე ხდება. ესაა ასეთი ადგილის მეზობლად ცხოვრების ჩუმი საჩუქარი: ისტორია აქ მუზეუმის იარლიყი არაა. ის მეზობელია.

ვისაც მეტი გინდათ

ამ ვებსაიტის ერეკლეს გვერდი უფრო ღრმად შედის ისტორიკოსის კვლევაში — მისი აკადემიური პროფილისა და პუბლიკაციის ბმულებით. თავად ციხე კი — მუზეუმით, ეკლესიებით, კედლებით — ქუჩის მეორე მხარესაა და გელოდებათ.

ეს ტექსტი საჭიროებს ქართული ენის მშობლიური დონის რედაქტირებას გამოქვეყნებამდე.